Prynwriaeth yn ennill y dydd

"Meddyginiaeth" homeopathig

MAE aelodau seneddol wedi bod yn ymchwilio i mewn i homeopathi’r wythnos yma. Rhwng 2005 a 2008, mi wariodd y gwasanaeth iechyd £12m ar homeopathi – gwastraff arian, meddai nifer o wyddonwyr a doctoriaid, gan nad oes tystiolaeth i ddangos bod y stwnsh yma’n effeithiol.

Mae Boots yn gwerthu “meddyginiaeth” homeopathig, ac yn gwneud andros o elw drwy wneud hynny. Roedd Paul Bennett, cyfarwyddwr safonnau Boots yn ymddangos o flaen A.S. y pwyllgor gwyddoniaeth a thechnoleg fel rhan o’r ymchwiliad. Mae Boots wedi cael eu beirniadu am werthu “meddyginiaeth” fel hyn. Ond dal ar y silffoedd mae’r stwff.

Ac mi wyddwn ni pam.

Mi ddywedodd Mr Bennett wrth y pwyllgor nad oes ganddo ddim tystiolaeth bod homeopathi’n gweithio – ond be sy’n bwysig i Boots yw eu bod nhw’n gwerthu.

A dyna chi: rhywbeth sydd i fod yn gyflenwol, yn wrthyn i’r sefydliad meddygol, yn “naturiol” ac yn rhydd o gemegau, yn dibynnu, ar ddiwedd y dydd, ar yr hen ellyll hwnnw: Prynwriaeth. Difyr iawn.

Stori fer

DYMA stori fer i chi o’r enw “Dydd Yr Holl Saint”. Mae hi’n rhan o’r gyfrol Y Moch A Straeon Eraill, gyhoeddwyd gan Gwasg Carreg Gwalch yn 2007. Tydi hi ddim yn rhy frawychus, gobeithio.

Dadlau dros Darwin – hyd heddiw

Charles Darwin

CYHOEDDWYD “On The Origin Of Species” 150 mlynedd yn ôl i heddiw. Mi sgytiodd llyfr Charles Darwin y byd. Roedd ei ddamcaniaeth yn ddaeargryn drwy Gristnogaeth ar y pryd. Roedd pawb, radeg honno, yn credu mai yn oruchnaturiol y creuwyd y byd a popeth byw. Dangosodd Darwin bod yna esboniad arall, esboniad gwell – esboniad oedd yn dibynnu ar dystiolaeth yn hytrach na ffydd.

Mae nifer yn honni mai Theori Esblygiad Darwin yw un o’r darganfyddiad pwysicaf yng ngwyddoniaeth, darganfyddiad sy’n esbonio sut mae bywyd ar y ddaear wedi amrwyiaethu dros filiynau o flynyddoedd. Wrth gwrs, mae nifer fawr o Gristnogion wedi derbyn y theori. Ni ellir unigolyn gyda unrhyw resymeg a dealltwriaeth sylfaenol o wyddoniaeth ei gwrthod, i ddweud y gwir: mae’r dystiolaeth yn ddi-bendraw

Ond mae rhai, rheini i gyd yn grefyddwyr, yn honni mai syniad felltigedig yw Darwiniaeth – ac nid yn unig hynny: mae hi’n gelwydd hefyd meddai creadyddion. Mae’r bobol yma’n dal i gredu i’r bydysawd gael ei greu mewn chwe niwrnod gan Dduw, a hynny rhwng 6,000 a 10,000 o flynyddoedd yn ôl. Yn wir, mae theori Darwin hyd heddiw yn ddadleuol.

Mae gwyddonwyr, wrth gwrs, yn ei derbyn. Ddowch chi ond ar draws llond llaw o wyddonwyr sydd yn amau’r theori, ac yn dilyn athroniaeth “Intelligent Design”, sydd yn ddim mwy na creadaeth mewn dillad crand. Nid yw’r gwyddonwyr rheini, fel arfer, yn gweithio yn y meusydd penodol fel bioleg, swoleg, geoleg, paleontoleg.

Ond er bod gwyddoniaeth yn derbyn Darwiniaeth, mae’r cyhoedd, mewn ambell i wlad, yn fwy cyndyn. Mae dros 50% o Brydeinwyr yn dweud y dylid dysgu creadaeth ochor yn ochor efo esblygiad mewn gwersi gwyddoniaeth. Dwn i’m pa fath o wersi fyddan nhw: rhai byr, debyg, gan nad oes yna iot o dystiolaeth yn dangos bod Genesis 1 yn llythrennol gywir, fel y taerai’r creadyddion.

Mae rheswm a gwyddoniaeth yn brwydro’n ôl, ond mae hi’n mynd yn anodd ar sawl cownt. Mae llyfray gwych wedi eu cyhoeddi’n ddiweddar: “The Greatest Show On Earth” gan Richard Dawkins, ac “Why Evolution Is True” gan Jerry Coyne – llyfr yr ydw i’n ddarllen ar hyn o bryd.

Ond pam bod pobl mor gyndyn i dderbyn esboniad Darwin? Does yna neb yn amau Theori Germau, sy’n esbonio sut y mae afiechydon yn lledaenu. does yna neb y amau theori Einstein am y bydysawd. Does yna neb yn gwrthod Theori Disgyrchiant. Pam? Maen nhw’n union fel Theori Esblygiad Darwin: esboniadau o sut mae pethau’n gweithio; esboniadau sydd yn cael eu cefnogi gan dystiolaeth.

Wrth gwrs, mae Darwiniaeth yn wahanol mewn un ffordd: mae hi’n theori sy’n cyfeirio ata ni, at ein bodolaeth, at ein gwreiddiau – ac mae hi’n esboniad sy’n datgelu nad ydan ni ddim mor bwysig ac yr ydan ni’n hoffi meddwl ein bod ni.

Ond y gwir yw, rydan ni’n brimat, rydan ni’n famal, rydan ni’n fertebriad, rydan ni’n gordogion, rydan ni’n anifeilaid, rydan ni’n ewcarya … yn ewcarya fel pýs, yn anifail fel pry, yn gordogion fel “hagfish”, yn fertebriad fel crocodeil, yn famal fel morfil, yn brimat fel tsimpansî.

Dyna sy’n wefreiddiol i mi. Dyna sy’n fawreddog. Y ffaith ein bod ni’n perthyn i bob dim byw – a bob dim sydd erioed wedi byw – ar y ddaear. Ac yn hytrach na gorfod credu’r peth heb sail, dibynnu ar ffydd, mae ganddo ni brawf i ddangos hyn – mewn ffosiliaid, mewn DNA, mewn bio-daearyddiaeth ac yn y blaen.

Ond efallai mai dyna ydi’r broblem. Tydan ni – neu’r rheini yn ein mysg sy’n gwrthod derbyn bod theori Darwin yn ffaith – ddim yn barod i dderbyn nad ydan ni’n ddim mwy nac anifail – neu hyd yn oed ewcarya.

Ffydd yn ymyrryd mewn bywyd pob dydd

DWI’N teimlo’n ddigon anhyffyrddus pan fydd crefyddau neu’r crefyddol yn ymyrryd mewn bywyd pob dydd. Syniad difrifol, felly, sydd gan John Denham, yr ysgrifennydd cymunedau, i ffurfio panel o arweinwyr crefyddol fydd yn ymgynghori ar bolisiau cyhoeddus. Ewadd, be mae’r bobl yma’n wybod na tydan ni ddim yn wybod? Pa arbenigedd sydd ganddyn nhw, deudwch, i farnu ar bolisi, i bwyso a mesur deddf, efallai, heb gael eu dylanwadu gan ddogma? Mae’r athronydd A.C. Grayling yn dangos yn y “Guardian” pa mor hurt yw’r syniad.

Straen yn erbyn Samoa

FEL cefnogwr rygbi Cymru, mae’n well gen i weld fy ngwlad yn chwarae Seland Newydd, Awstralia, De Affrica, ac unrhyw un o’r gwledydd mawr eraill, na’u gweld nhw’n chwarae Samoa.

Tyda ni heb gael llawer o hwyl yn erbyn yn ynyswyr solat, ac mi ddechreuodd hynny yn 1991:

Roedd hynny’n wir nos Wener, hefyd, pan enillodd Cymru o drwch blewyn – straen a strach yn erbyn gwlad y dylid eu curo. Nid eu curo’n hawdd, cofiwch; ond eu curo heb orfod cnoi gwinedd yn y munudau dwytha.

Ond, ar ddiwedd y dydd, ennill ydi ennill.  Ac mae datblygu’r mmeddylfryd hwnnw’n bwysig. dyna pam y bu Lloegr yn llwyddiannus am flynyddoedd, a dyna pan yr oeddynt yn bencampwyr y byd: ennill oedd pob dim. Roedd yna rai’n cwyno am steil chwarae Lloegr yng Nghwpan y Byd 2007. Ond tra bod Cymru’n cael eu malu’r deilchion gan Fiji:

roedd Lloegr yn crafu eu ffordd i’r ffeinal, er mai colli oedd eu hanes. Mewn gwirionedd, mi fyddai’n well gen i chwarae’n sal ac ennill na rhoid andros o sioe ymlaen a cholli. diolch i’r drefn, mae Warren Gatland wedi dangos i Gymru mai dyna ydi’r ffordd ymlaen. Gobeithio y byddwn ni’n ddiflas y benwythnos nesa’n erbyn yr Ariannin – os mai dyna sut sicrhau buddugoliaeth.

Newyddion trist

MAE Cymru wedi colli cawr. Mae’r reslar, y colofnydd, y peldroediwr, a’r cymeriad gwych Orig Williams wedi marw’n 78 oed.

Roeddwn i’n nabod Orig rhyw fymryn. Mi roedd o’n sgwennu colofn i’r Daily Post, a pan oeddwn i’n olygydd nos yno, tan 2005, roeddwn i’n delio gyda’r golofn pob wythnos ac yn cael sgwrs efo Orig. Roedd o’n ddi-flewyn ar dafod, roedd yn onest , ac roedd ganddo brofiad helaeth o’r byd a’i thrigolion.

Mi deithiodd i wledydd lu fel reslar, ac roedd ganddo straeon difyr am bob gwlad – ac am y cymeriadau yr oedd yn eu cyfarfod. Mae reslo wedi newid llawer iawn ers dyddiau Orig, ers dyddiau reslo ar S4C.

Rydan ni’n cofio Orig ar y teledu yng Nghymru fel El Bandito, wrth gwrs. Roedd El Bandito’n ddyn drwg yn y cylch i gychwyn, pan oedd yn reslo led led y byd. Ond pan ddaeth reslo i S4C, daeth yn arwr i ni’r Cymry.

Beth bynnag oedd El Bandito’r cymeriad, roedd Orig Williams y dyn yn fonheddwr. Mae Cymru wedi colli cymeriad lliwgar a gwladgarwr brwdfrydig.

Rydwi, fel llawer un arall bownd o fod, am ymestyn fy nghydymdeimladau at ei deulu.

Be sy’n bod efo Cyngor Ynys Môn?

MAE Cyngor Môn byth a beunydd mewn direidi. Dwn i’m be sydd haru nhw, i ddweud y gwir. Dwi’n ynyswr fy hun. Ac fedra i ddim dychmygu be sydd ym mhennau rhai o’r cynghorwyr rheini, na fedraf.

Maen nhw wedi cael eu dwrdio eto, y tro hwn gan Brian Gibbons, y Gweinidog Llywodraeth Leol. Mae Mr Gibbons wedi rhybuddio rhai o’r cynghorwyr y galla nhw golli eu cyfrifoldebau os na fyddan nhw’n bihafio.

Wir Dduw, maen nhw fatha plant. Ond wyddoch chi be? Maen nhw wedi bod felly erioed, wir ichi.

Roeddwn i’n ohebydd ar yr Holyhead and Anglesey Mail ar ddechrau 90au. Mi fyddwn i’n mynychu cyfarfodydd cynllunio’r cyngor. Dyna i chi syrcas. Mi roedd gan gynghorau – ac mae ganddyn nhw o hyd, mae’n debyg – beth oeddan nhw’n alw’n “gynllun lleol”. Roedd y cynllun hwn wedi ei gytuno gan y cynghorwyr, a’i fwriad oedd gosod rheolau ynglŷn â pa fath o aneddau oedd yn cael eu hadeiladu, ac yn lle. Roedd y rheolau reit dynn, a digon teg: doedd yna neb am i rhywun rhywun godi tai ym mhob twll a chornel o’r ynys.

Yn anffodus, doedd y cynllun yn golygu fawr ddim i’r annwyl bwyllgor cynllunio. Roedd y swyddogion cynllunio druan yn syrffedu gweld y cynllun – oedd wedi ei gytuno gan y cynghorwyr yma – yn cael ei anwybyddu’n gyson.

Dyma i chi esiampl o sut oedd pwyllgor cynllunio Môn yn benderfynu oes oeddan nhw am ganiatáu cais cynllunio ai peidio – a mae hon yn stori wir:

Roedd unigolyn wedi rhoi cais i mewn i godi tŷ ar dir perthynas. Roedd y swyddogion cynllunio wedi awgrymu y dylid gwrthod y cais. Doedd o ddim yn cyd-fynd efo’r cynllun lleol (ydach chi’n cofio’r cynllun lleol?). Os dwi’n cofio’n iawn – mae bron i 20 mlynedd wedi mynd heibio, cofiwch – roedd yr adeilad mewn cae, ac reit ar ochor y ffordd – lle anhwylus ar y naw.

Beth bynnag, dyma’r swyddogion cynllunio druan yn dweud pam na ddylid rhoi’r “go-ahead” i godi’r tŷ. Roedd yna dôn siomedig yn lleisiau’r swyddogion pob tro, fel tasa nhw’n gwybod y byddai’r awgrymiadau rhesymol yma’n cael eu gwrthod gan yr aelodau.

A hei gancar, dyma’r aelod lleol yn codi ei lais. Un hen oedd o. Wedi bod yn aelod am flynyddoedd. Dyn digon hawddgar, dymunol, cwrtais. Ta waeth. Dyma’i ddadl o dros ganiatáu’r cais, ac mynd yn erbyn y swyddogion cynllunio:

Roedd yr ymgeisydd yn berson meddygol, yn berson lleol, ac wedi bod yn gymorth i’r aelod gyda’i drafferthion . . .

Wir i chi. Dyna i chi ddadl. Mi holltodd hi fel llafn drwy ddadleuon cynllunio’r swyddogion. A dyma rhyw hymian yn mynd drwy weddill y pwyllgor, a dyma’r breichiau i gyd yn codi i ganiatáu’r cais, a dyma pennau’r swyddogion yn syrthio drachefn . . .

Dwn i’m os ydi pethau wedi newid. Tydyn nhw ddim o be mae rhywun yn ei ddarllen. Ond dyna sut y byddai pwyllgor cynllunio’r sir (bwrdeisdref oedd hi’r adeg honno, wrth gwrs) yn delio efo ceisiadau cynllunio.

Rhy bell

MI AETH “The Sun” yn rhy bell wrth ddefnyddio mam milwr gafodd ei ladd yn Affganistan er mwyn bwydo eu fendeta nhw yn erbyn Gordon Brown.  Cychywn yn stori oedd yr honiad bod y Prif Weinidog wedi camsillafu enw Jamie Janes yn anghywir yn ei lythyr gwreiddiol i Jacqui Janes. Dwn i’m os ydi hynny’n wir yn y lle cynta: mae sgwennu’r Prif Weinidog fel traed brain. Ac mewn galwad i Mrs Janes i ymddiheuro ac i gydymeidmlo, fe wadodd Mr Brown ei fod wedi sillafu’r enw yn anghywir.

Ond ta waeth. Y drwg yn y caws yw’r ffaith bod y “Sun” wedi recordio’r sgwrs hwnnw, ac wedi ei wneud yn gyhoeddus. Yn y sgwrs, mae Mrs Janes – sydd yn ddim yn morthwlo y mae’r papur yn ei ddefnyddio i golbio’r Prif Weinidog – yn cwyno nad oedd gan ei mhab, na’i gyd-filwyr offer digonol. Roedd hi’n gefnogol i’r rhyfel, ond roedd hi am i’r milwyr gael eu harfogi a’u hamddiffyn yn iawn, er mwyn iddynt fedru cwbwlhau eu cyfrifoldebau peryglus yn ddiogel.

Beth bynnag mae rhywun yn feddwl o’r rhyfel, o Gordon Brown, hyd yn oed, mae’r “Sun” wedi mynd yn rhy bell – a dyna ydi’r farn gyffredinnol. Mae rhai yn cydymdeimlo gyda’r Prif Weinidog. Mae’r papur wedi bod yn sinigol dros ben. Tydi hynny ddim yn newydd, wrth gwrs: mae papurau sinigol bob dydd. Ond y tro hwn, mae darllenwyr wedi cael llond bol ac wedi datgan hynny.

Hen beth slei iawn oedd recordio’r sgwrs rhwng Mrs Janes a Mr Brown. Nid er mwyn Mrs Janes roeddan nhw wedi gwneud hynny; nid er mwyn ei mhab dewr; ac nid er mwyn y milwyr sydd yn wynebu peryglon dychrynllyd yn Affganistan. Y rheswn tu cefn i’r weithred oedd “rhyfel” y “Sun” yn erbyn Brown.

Mae llwyddiant y sêr, yn y sêr

WELSOCH chi’r stori sy’n honni bod y rhai sy’n cael eu geni o dan arwydd Y Saethwr yn y Sidydd yn ddwywaith yn fwy tebygol o fod yn llwyddiannus ac yn enwog na’r rhai gafodd eu geni o dan yr arwyddion eraill.

Lle mae’r prawf? Wel, beth am Britney Spears, Christina Aguilera, a Scarlett Johansson. Hefyd, Donny Osmond, Jenny Agutter, a Jermaine Jackson, brawd Michael.

Wrth gwrs, mae’r stori’n honni bod “ymchwil yn dangos” mai hyn yw’r achos. Mae’r geiriau yma’n fêl i newyddiadurwyr. Maen nhw’n rhoi sylwedd i’r stori. Wedi’r cwbwl, dyma i chi ymchwilwyr gwyddonol yn cyflwyno tystiolaeth.

Wel, dim cweit . . .

Mae’r stori am lwyddiant Y Saethwyr yn dweud mai dim ond 100 o enwogion oedd yr ymchwilwyr wedi eu astudio. Fawr o sampl. A dim ond mymryn llai nac un allan o bob pump oedd wedi eu geni o dan arwydd Y Saethwr.

Ond yn fwy arwyddocaol, roedd yr ymchwil wedi ei gwblhau gan y sefydliad gwyddonol uchel-ei-barch hwnnw, y “Cartoon Network”. Wel, dyna chi: prawf digonol, bownd o fod!

Mae straeon fel hyn (straeon: “mae ymchwil yn dangos”) yn abwyd i bapurau newydd a chylchgronnau. Ddiwrnod wedi cyhoeddi’r stori yma, fe gyhoeddwyd erthygl nodwedd ar yr un pwnc.

Unwaith eto, defnyddiwyd y ffaith bod “ymchwil yn dangos”, ac “ymchwilwyr wedi darganfod” i roi bôn braich i’r stori, i’w pharchuso.

Ond dyw’r ffaith mai sianel deledu i blant gyhoeddodd yr “ymchwil” ddim yn cael ei grybwyll o gwbwl yn yr ail stori.

Felly, beth sydd wedi digwydd ydi bod yn datganiad hwn – mae’r rhai sy’n cael eu geni o dan arwydd Y Saethwr yn fwy tebygol o lwyddo – wedi dod yn ffaith, yn dystiolaeth, yn ganlyniad “ymchwil”.

Mymryn o hwyl, medda chi? Wel, ella. Ond yn anffodus, mae yna neges go ddifrifol yma. Mae’n dangos sut mae tystiolaeth yn cael ei gamdrin. Bydd yr “ymchwil” yma o hyn allan yn cael ei fesur ochor yn ochor ag ymchwil go iawn. Ac os ydi ymchwil sy’n profi, er enghraifft, bod rhyw feddyginiaeth yn gwella salwch yn cael ei dderbyn, pam ddim ymchwil sy’n dangos bod Y Sidydd yn gallu mesur llwyddiant?

Dwn i’m pam dwi’n cwyno, cofiwch. Dwi wedi fy ngeni o dan arwydd Y Saethwr. Taswn i’n aros rhyw fymryn, ewadd, ella y bydda innau’n ymuno efo Bruce Lee, Noel Coward, Ronnie O’Sullivan, a gweddill Y Saethwyr, yn ffurfafen y llwyddiannus. Wedi’r cwbwl, mae o yn y sêr, yn tydi . . .

Heddwch drwy addysg

Plant o un o'r ysgolion gyda nwyddau sydd wedi eu prynu gyda arian gasglwyd gan Trust Sulha

MAE fy ngwraig Marnie braidd yn anhygoel. (“Wyt ti’n bownd o ddeud hynny,” medda chi) Yn ogystal a bod yn awdur, mae hi hefyd yn newyddiadurwraig, sydd wedi cyhoeddi mewn sawl papur newydd a chylchgrawn.

Mae Marnie, yn ogystal, yn wraig fusnes, newydd sefydlu cwmni o’r enw Spotted Bikini gyda cyfaill iddi. Mae’r cwmni’n cynhyrchu cardiau cyfarch, a chyn bo hir, mygiau, gyda themau glan môr iddynt. Hefyd, ac o bosib mai dyma yw un o’r pethau mwya pwysig y mae hi’n wneud, mae Marnie’n gyfrifol am ymddiriedolaeth elusennol fechan sydd yn cynnal ysgolion i blant o Affganistan sydd wedi gorfod ffoi i Pacistan.

Pan gyrhaeddodd y plant a’u teuluoedd Pacistan flynyddoedd yn ôl (dianc rhag y Taliban ddaru nhw), doedd yna ddim byd yn llwch a llanast yn y campiau truenus lle’r oeddan nhw’n byw. Ond erbyn hyn, mae dwy wraig hynod ddewr o’r enw Jamilla Abassy a Rahema Sherzhad wedi sefydlu ysgolion i’r plant. Mae’r gwragedd yma’n ddewr ofnadwy: mae’r ardal lle maen nhw’n addysgu’r plant yma – yn enethod a bechgyn – yn drewi o Daliban.

Wyddoch chi be, rydan ni’n cwyno am gyflwr addysg yng Ngwledydd Prydain, ond does ganddo ni ddim rheswm o gwbwl i swnian; ac mi ddylian ni fod yn ddiolchgar ein bod ni cael yr hawl i addysg.

Roedd Marnie wedi cyfarfod y ddwy wraig rai blynyddoedd yn ôl pan yr ymwelodd hi efo Pacistan. Ac yn anhygoel, pan agorodd Rahema ei ysgol hi, fe enwodd yr ysgol ar ôl Marnie.

Penderfynodd Marnie, felly, sefydlu “Trust Sulha” i gynorthwyo’r gwragedd arbennig yma.  Ar Hydref 3 eleni, cynhaliwyd yr ail “Dawns Dros Heddwch”, noson o ddawnsio i godi arian tuag at yr ysgolion.

Cofiwch, mae’r Taliban yn gwahardd dawnsio. A cherddoriaeth. A chwaraeon. Tasa’r Taliban yn rheoli Affganistan – neu Pacistan – ni fydda dawnsio’n bod yno; ni fyddai ysgolion Jamilla a Rahema’n bod, ychwaith, gan ei bod yn meiddio addysgu genod.

Roedd “Dawns Dros Heddwch” yn lwyddiant unwaith eto, y cwbwl wedi ei drefnu gan Marnie. Ewch i’r wefan i ddarllen am y noson, ac i ddysgu mwy am “Trust Sulha”, ac efallai y byddai rhai ohonoch yn barod i gynorthwyo’r athrawon dewr yma wrth iddyn nhw geisio addysgu’r plant, fydd, yn y dyfodol, yn dychwelyd i Affganistan fydd yn ddiogel (gobeithio) ac yn farus am genhedlaeth ifanc, ddeallus, addysgiedig fydd yn adeiladu’r wlad o’r newydd.